خبرگزاری آریا -مشهد مقدس امروز با جمعیتی بیش از 4 میلیون نفر و میزبانی سالانه بیش از 30 میلیون زائر، در زمره پیچیدهترین کلانشهرهای ایران از منظر حملونقل شهری قرار دارد.
به گزارش خبرگزاری آریا به قلم و تحقیق سید وحید موسوی،ترافیک در این شهر دیگر یک مسئله مقطعی یا فصلی نیست، بلکه به یک بحران ساختاری و مزمن تبدیل شده است؛ بحرانی که ریشههای آن را باید در ترکیب نامتوازن جمعیت ثابت و شناور، الگوی توسعه شهری و ضعف حکمرانی حملونقل جستوجو کرد.
1. فشار جمعیتی بیسابقه بر شبکه معابر
مشهد همزمان دو نوع جمعیت را مدیریت میکند:جمعیت ساکن: بیش از 4 میلیون نفر جمعیت شناور: بیش از 30 میلیون زائر در سال (معادل ورود چندباره جمعیت یک کلانشهر متوسط)
این حجم از جابهجایی، نیازمند زیرساخت و مدیریتی فراتر از الگوهای معمول شهری است. در حالیکه شبکه معابر، ظرفیت حملونقل عمومی و نظام مدیریت ترافیک مشهد، متناسب با این واقعیت توسعه نیافته است.
2. ریشههای تاریخی و ساختاری بحران ترافیک توسعه کالبدی بدون پیوست حملونقل گسترش افقی شهر، تمرکز فعالیتهای اقتصادی و زیارتی در هسته مرکزی، و توسعه پروژههای شهری بدون ارزیابی اثرات ترافیکی، منجر به شکلگیری گرههای مزمن در معابر اصلی شده است.خودرومحوری مزمن رشد شدید مالکیت خودرو در کنار ضعف جذابیت حملونقل عمومی، باعث شده بخش عمده سفرهای شهری با خودروی شخصی انجام شود. این روند، بدون سیاستهای محدودکننده و جایگزین، شبکه را به اشباع رسانده است.
تمرکز زیارتی و زمانی سفر سفرهای زائران بهطور طبیعی در محدودههای خاص (اطراف حرم مطهر) و در بازههای زمانی فشرده متمرکز میشود. نبود مدیریت تقاضای سفر و کنترل ورودی خودرو به این محدودهها، فشار مضاعفی بر معابر مرکزی وارد میکند.
3. عملکرد ضعیف شهرداری؛ حلقه مفقوده مدیریت بحران واقعیت این است که شهرداری مشهد، بهعنوان متولی اصلی حملونقل شهری، در مواجهه با بحران ترافیک عملکردی ضعیف و غیرسیستماتیک داشته است.
مهمترین کاستیها:
فقدان یک سند جامع و اجرایی مدیریت ترافیک شهری متناسب با شهر زیارتی
تمرکز بیش از حد بر پروژههای عمرانی مقطعی بهجای اصلاحات ساختاری
ضعف در توسعه کیفی و کمی حملونقل عمومی
اجرای ناقص و جزیرهای سامانههای هوشمند ترافیکی
نبود شجاعت مدیریتی در اعمال محدودیت برای خودروی شخصی در هسته مرکزی
شهرداری عمدتاً به «مدیریت روزمره ترافیک» بسنده کرده و از ورود جدی به سیاستهای اصلاحی پرهیز داشته است.
4. پیامدهای تداوم وضع موجود
کاهش شدید بهرهوری شهری و اتلاف زمان شهروندان و زائران
افزایش آلودگی هوا و مصرف انرژی
افت کیفیت تجربه زیارت و نارضایتی اجتماعی
افزایش تصادفات و ناایمنی معابر
تحمیل هزینههای پنهان اقتصادی به شهر
5. چهارچوب راهحلهای خروج از بحران
حل بحران ترافیک مشهد بدون تغییر رویکرد شهرداری ممکن نیست. راهحلها باید سیستمی، دادهمحور و شجاعانه باشند.
بازتعریف نقش شهرداری
شهرداری باید از یک نهاد اجرایی منفعل به رهبر سیاستگذاری حملونقل شهری تبدیل شود؛ نهادی که تصمیمات سخت اما ضروری میگیرد.
مدیریت تقاضای سفر
محدودیت جدی ورود خودرو به هسته مرکزی
قیمتگذاری واقعی پارکینگ و حذف پارک حاشیهای
اولویت مطلق عبور با حملونقل عمومی
توسعه واقعی حملونقل عمومی
افزایش ظرفیت، پوشش و کیفیت مترو و اتوبوس
اتصال پارکینگهای حاشیهای به شبکه حملونقل سریع
طراحی خدمات ویژه زائران با حداقل وابستگی به خودرو شخصی
هوشمندسازی یکپارچه
یکپارچهسازی سامانههای کنترل چراغ، دوربینها و دادههای ترافیکی
تصمیمگیری مبتنی بر داده، نه واکنشهای مقطعی
پیوست ترافیکی اجباری
هیچ پروژه عمرانی، تجاری یا زیارتی نباید بدون پیوست ترافیکی مصوب اجرا شود.
کریدور شمال جنوب مشهد
یکی از عناصر کلیدی اما مغفول در ساختار ترافیکی این کلانشهر است. این کریدور، که وظیفه اتصال مناطق پرتراکم شمال شهر به هسته مرکزی و سپس پهنههای جنوبی و خروجیهای برونشهری را بر عهده دارد، میتوانست نقش ستون فقرات توزیع سفرهای شهری و زائری را ایفا کند. با توجه به تمرکز بالای جمعیت در شمال مشهد و تولید حجم عظیمی از سفرهای روزانه، نبود یک محور پیوسته و کارآمد شمال–جنوب، فشار مضاعفی بر معابر مرکزی و شرقی–غربی شهر وارد کرده و ترافیک را به درون بافتهای محلی و کمظرفیت سوق داده است.
با این حال، کریدور شمال–جنوب در عمل به مجموعهای ناپیوسته از معابر با عملکردهای متداخل تبدیل شده است؛ جایی که عبور ترافیک عبوری، دسترسیهای محلی، فعالیتهای تجاری و توقفهای حاشیهای در هم تنیدهاند و ماهیت کریدوری محور را از بین بردهاند. فقدان اولویت برای حملونقل عمومی پرظرفیت، نبود مدیریت یکپارچه و نگاه پروژهمحور شهرداری باعث شده این محور نتواند جایگاه راهبردی خود را درتعادلبخشی ترافیک مشهد ایفا کند؛ در حالی که احیای آن میتواند یکی از مؤثرترین ابزارهای مدیریت ترافیک زائران، کاهش فشار بر مرکز شهر و اصلاح الگوی حرکت شمال به جنوب در مشهد باشد.
پایان ترافیک با تفکر مدیریت شهری ؟؟
بحران ترافیک مشهد نتیجه طبیعی شهری است که بزرگ شده، اما هوشمند اداره نشده است. با جمعیتی میلیونی و نقش ملی-فراملی، مشهد نیازمند مدیریت ترافیکی در تراز یک شهر زیارتی جهانی است.
تا زمانی که شهرداری از رویکرد محافظهکارانه و پروژهمحور فاصله نگیرد و به اصلاحات ساختاری تن ندهد، ترافیک نهتنها حل نخواهد شد، بلکه هر سال پرهزینهتر و بحرانیتر خواهد شد.
اوایل زمستان 1404
منبع مطالعات ترافیکی شهری مشهد با محوریت حرم رضوی و میزان تراکم جمعیت و....